Podążając za dzieckiem, czyli o freinetowskich technikach pracy w edukacji matematycznej

mgr Maria Hnatejko, mgr Justyna Peret

Podążając za dzieckiem, czyli o freinetowskich technikach pracy w edukacji matematycznej

Szkoła Cogito realizowana w oparciu o freinetowski system nauczania to z pewnością innowacyjna forma edukacji. O jej wyjątkowości świadczy m.in. brak prac domowych, brak dzwonków, wychowanie bez kar i nagród czy wykorzystanie technik nauczania takich jak teksty swobodne, kompleksy zainteresowań, planowanie pracy. Cogito to przede wszystkim wolność dana dziecku podczas realizacji podstawy programowej – to podążanie za dzieckiem i jego autentycznymi zainteresowaniami. Sceptyczni opisywanej wizji szkoły mogą pytać: skąd pewność, że zrealizowany będzie program nauczania, skoro brak jest sztywnych ram działania?

Odpowiedź na to pytanie dał Celestyn Freinet mówiąc, że dziecko chce i potrafi się samodzielnie uczyć, jeżeli tylko stworzy się mu warunki sprzyjające rozwojowi – jeśli prawdziwie zaufa się intuicjom i zainteresowaniom dziecka[1]. Podstawa programowa nauczania wczesnoszkolnego szczególnie sprzyja takiej wizji edukacji – koncepcji podążania za dzieckiem i jego zainteresowaniami. Bowiem w okresie tym dziecko zdobywa przede wszystkim kompetencje (czytania, pisania, liczenia, wnioskowania itp.), a podejmowane tematy często są wyłącznie drogą lub materiałem służącym zdobyciu tychże kompetencji, nie zaś celem samym w sobie.

Swoboda działania to coś, co daje nam – nauczycielkom – ogromny komfort psychiczny, ale także pewność, że możemy kierować realizowanymi działaniami podążając za dzieckiem i jego potrzebami. Zupełnie inaczej dzieje się, kiedy to dziecko musi dostosować się do wymagań z góry narzuconych mu przez system. Trudno w takiej sytuacji oczekiwać od dziecka zainteresowania i motywacji do pracy. Swoboda w pracy pozwala nauczycielom dostosowywać zarówno formę jak i tematykę pracy do dziecięcych pasji czy zainteresowań. Jest to jednak praca, co warto podkreślić, w pełni nakierowana na rozwój dziecka, zdobywanie przez niego wiedzy oraz wyposażenie go w szereg niezbędnych do życia kompetencji. Przykład opisywanego wyżej podążania za dzieckiem i jego zainteresowaniami realizowany jest w szkole nie tylko podczas wybieranych przez dziecko kanonów czy kół zainteresowań. Dzieje się to przede wszystkim podczas zajęć nauczania zintegrowanego, podczas których uczniowie spełniają swoje pasje, realizując jednocześnie podstawę programową.

Jak mówił Celestyn Freinet “Tylko wiedza – żywa, zdobywana i przeżywana – staje się czynnikiem rozwoju osobowości, wpływa na myślenie i działanie ludzkie.”[2]. Właśnie te słowa przyświecają nam przystępując do planowania działań podejmowanych w ramach nauczania zintegrowanego. Jak niejednokrotnie miałyśmy okazję się przekonać, jedynie ten rodzaj wiedzy przekazywanej uczniom przynosi wymierne korzyści. Uczeń, który pracuje na materiale stworzonym i wybranym przez społeczność klasową jest prawdziwie zmotywowany i zainteresowany podejmowanymi aktywnościami. Technika tekstów swobodnych oraz kompleksów zainteresowań to zupełna swoboda w proponowaniu tematów lekcji – w Cogito to nie podręcznik dyktuje tematy, a same dzieci, zgodnie z ich prawdziwymi zainteresowaniami i intuicjami. Czy w ramach zaproponowanych tematów realizowana jest podstawa programowa? Oczywiście, że tak. Czy dzieci podają zagadnienia wprost, zgodnie z punktami podstawy programowej? Czasami tak, a czasami nie. Bardzo łatwo jest realizować tematy dotyczące zwierząt  domowych, lasów czy jezior – pojawiają się one często w propozycjach dzieci, znajdują się także w podstawie programowej. Wszystko wydaje się tutaj oczywiste – realizujemy edukację przyrodniczą. Jak jednak włączyć w tę tematykę edukację matematyczną?

Tu ograniczyć nas może jedynie wyobraźnia. Dla przykładu, kiedy realizowaliśmy kompleks zainteresowań na temat Harry’ego Pottera uczniowie udawali się na ulicę Pokątną, (która na czas kompleksu zaaranżowana została w sali lekcyjnej), by tam po wypłaceniu pieniędzy z Banku Gringota zakupić czarodziejskie różdżki i miotły niezbędne do rozpoczęcia nauki w Szkole Magii i Czarodziejstwa. W tygodniu poświęconym Chinom, dzieci rysowały kredą na boisku grę Chińczyk, zamieniając skalę i odmierzając długości miarami krawieckimi. Doskonaląc umiejętność obliczeń pieniężnych uczniowie kupowali owoce na targu, by w tygodniu poświęconym zdrowemu żywieniu móc nie tylko dostarczyć sobie witamin, lecz również sprawdzić się w sytuacji pełni autonomicznego kupna i sprzedaży. Natomiast przy okazji kompleksu zainteresowań o morzach i ocenach uczniowie wykonywali wiele doświadczeń z wodą, nie tylko badając jej właściwości, ale również poznając jednostki miar. Korzystając z okazji świątecznych przygotowań wspólnie piekliśmy ciastka w szkolnej kuchni, ucząc się czytać przepisy kucharskie a przy okazji odmierzać wskazane w nich wartości.

Matematyka jest wokół nas, spotykamy się z nią niemal na każdym kroku – należy ją tylko zauważyć, włączyć w codzienność dziecka, w jego aktywność i ciekawość poznawczą. Zamiast tworzyć sytuacje sztuczne, laboratoryjne – zatrzymajmy się na chwilę, przyjrzyjmy otaczającej rzeczywistości, wsłuchajmy w głos dziecka i wykorzystajmy ten naturalny potencjał. Jak mawiał Celestyn Freienet –  “Z odrobiną sukcesu, zachęty i zaufania, w środowisku sprzyjającym pracy, dziecko może dotrzeć do krańców świata.”[3]. Pozwalajmy więc dzieciom na zdobywanie szczytów i realizację marzeń, ucząc je tak, by było to dla nich codzienną przygodą i dobrą zabawą.

[1] M. Kędra, Program nauczania „na szlakach kreatywności”,

https://issuu.com/elementarz/docs/program_na_szlakach_kreatywno__ci_k (dostęp: 04.06.2019)

[2] Kędra M., Żuk M. (red.), Nowoczesna Edukacja Szkolna. Jak się to robi w praktyce, Zespół Szkolno-Przedszkolny w Moszczance, Moszczanka 2013.

[3] Freinet C. ,Gawędy Mateusza, 1993, Przepytywanie; część V; s.59

Swobodna twórczość. Część 6

Gazetka szkolna

Gazetka szkolna jest zbiorem swobodnych tekstów pisanych przez uczniów. Może zawierać wywiady, reportaże, różnego rodzaju rozrywki umysłowe, ciekawostki, zadania do wykonania przez czytelników informacje o historii i współczesnym życiu.

Praca przy jej redagowaniu musi być dla uczniów przygodą i autentycznym przeżyciem. Trzeba więc stworzyć takie warunki redaktorom, by działalność ich posiadała znamię pewnej tajemniczości, dobrze rozumianej odrębności. Twórcy gazetki powinni pamiętać, że ma ona spełniać określone cele takie jak:

  • Informować o wydarzeniach istotnych dla życia społeczności klasowej, szkolnej.
  • Upamiętniać pewne dyskusje, które stanowią o specyfice środowiska klasowego, szkolnego.
  • Interpretować wydarzenia klasowe, szkolne.
  • Pobudzać do refleksji (tworzyć uogólnienia na podstawie jednostkowych faktów).
  • Stwarzać płaszczyznę dla rozwoju własnej twórczości literackiej czy plastycznej uczniów.

Treść i forma gazetek szkolnych

Treść gazetek szkolnych związana jest z zainteresowaniami uczniów. Jeżeli kontakty uczniów ze środowiskiem naturalnym i społecznym dostarczają uczniom bogatych przeżyć, wtedy ich treść jest różnorodna, teksty posiadają głębię i oryginalność. W przeciwnym wypadku gazetka staje się jednostajna, a teksty powierzchowne i nieciekawe.

Bardziej dziennikarska forma może rozwijać się w klasach starszych, gdzie uzupełnieniem jest plan wydawniczy i dobór tematyki.

Wygląd zewnętrzny gazetki szkolnej powinien odpowiadać pewnej liczbie reguł, co zapewni jej maksymalną doskonałość.[1]

  • Gazetka musi być czysto drukowana lub powielana.
  • Tekst musi być dobrze wyrównany – to znaczy, że poszczególne wiersze powinny w miarę możliwości mieć jednakową długość.
  • Racjonalny układ na stronie – to znaczy rozłożenie tekstów i ilustracji.
  • Tekst musi być doskonały i bez skreśleń.
  • Gazetka powinna koniecznie być ilustrowana.

 

    Korzyści pedagogiczne

Gazetka szkolna:

  • Przezwycięża nudę i lęk towarzyszący nauczaniu języka ojczystego według tradycyjnych schematów.
  • Ułatwia korespondencję międzyszkolną, a istniejące obecnie środki przekazu czynią ją konieczną.
  • Jest jak gdyby nieustannym wywiadem przybliżającym świat, szeroko otwartym oknem na pracę i na życie.
  • Stanowi żywe archiwum klasy i szkoły.
  • Jest odbiciem życia klasy szkolnej lub szkoły.
  • Jest idealną motywacją dla: swobodnej ekspresji, ćwiczeń redakcyjnych, uczenia się ortografii, gramatyki i żywego, czynnego języka.
  • Daje możliwość przeprowadzania różnego rodzaju wywiadów, prowadzenia korespondencji międzyszkolnej, dzięki którym uczniowie poznają historię i geografię środowiska, z punktu widzenia naukowego, technicznego i społecznego.
  • Stałe doświadczenia poszukujące, ciągłe sprawdzanie w praktyce, umożliwia nam nauczenie dzieci swobodnego obracania się wśród pojęć i problemów matematycznych i przyrodniczych.
  • Budzi ciekawość i zainteresowanie. Przekazujemy naszym uczniom zamiłowanie do pilności, wytrwałości i dokładności.

Korzyści wypływające z gazetki szkolnej można rozpatrywać z pozycji stosunków społecznych w szkole. Najważniejsze z nich:

  • Praca zespołowa przygotowuje dzieci do współdziałania.
  • Praca każdego ucznia stanowi staranną, pilnie wykonaną i dokładną cząstkę całości.
  • Sprzedaż gazetki dokonywana jest przez uczniów, którzy przygotowują się w ten sposób do uczciwego zarządzania zbiorowym majątkiem.
  • Gazetka szkolna jest najlepszym rozwiązaniem ważnego problemu łączności ze środowiskiem.
  • Poprzez swobodny tekst i gazetkę zaprawiamy naszych uczniów do krytyki rzeczy drukowanych, do przyjmowania i poszukiwania krytyki.

 

Gazetka szkolna pozwala wyrabiać w naszych uczniach zdecydowane przekonanie, iż wszystko czego, ich uczymy, może być zrewidowane, że nawet najwspanialsze myśli powinny przejść przez sito ich własnego doświadczenia, że wiadomości zdobywa się, a wiedzę się tworzy.[2] Ponadto gazetka kształtuje u uczniów postawy kreatywne, uwrażliwia ich na sprawy i problemy innych oraz angażuje i inspiruje do twórczego wysiłku.

 

 

[1] C. Freinet,  O szkołę ludową, Ossolineum 1976, s. 437

[2] C. Freinet, O szkołę ludową, Ossolineum 1976, s. 468

Swobodna twórczość. Część 5

Swobodna poezja

Aby swobodna ekspresja wzbogaciła się o elementy artystyczne warto swobodne teksty skierować na drogę poezji.

Poezja uczniów jest ekspresją uczuć i przeżyć, dotyczy spraw z dziedziny intuicji wychodzących poza realność wymierną i dostrzegalną. Przeglądając utwory poetyckie zamieszczane w gazetach szkolny, a reprezentowane już przez dzieci najmłodsze, aż do najstarszej grupy wiekowej, można zauważyć o czym mówią poezje uczniów.

Utwory dzieci szkolnych, od najmłodszej klasy poczynając, mają już tytuły. Jest to prawdopodobnie związane z oglądaniem i czytaniem wierszy w czytance i pisemkach dla dzieci, co dowodzi, że dziecko powoli odchodzi od swej indywidualnej rzeczywistości do rzeczywistości zbiorowej, bardziej uspołecznionej. Zaczyna się też przejawiać pewien smak dzieci. Pierwsze objawy świadomej postawy estetycznej, skłaniają dziecko do wyboru tematu, który nosi w sobie jakieś elementy piękna powodujące chwilę wzruszenia.

Dzieci starsze najchętniej sięgają do formy poetyckiej wtedy, gdy je coś głęboko wzrusza, niepokoi, interesuje, cieszy lub oburza. W pewnym stopniu wchodzi tu w grę czynnik oceny estetycznej (o czym można pisać pięknie), a także czynniki motywacyjne (chęć utrwalenia chwili wzruszenia, przekazania innym swych przeżyć i myśli).

Dzieci najstarsze, poszukują tematu do swych utworów raczej w zjawiskach życia społecznego, w refleksjach nad problemami filozoficzno – moralnymi. Zajmują ich też tematy związane z własną przyszłością, miłością. Jeśli wybierają tematy przyrodnicze to odnoszą je do nastroju, który wiąże się z ich aktualnym stanem psychicznym, a zwłaszcza napięciem emocjonalnym.[1]

 

 

 

[1] H. Semenowicz, Poetycka twórczość dziecka, Warszawa 1979, s. 30-35

Swobodna twórczość. Część 4

Schemat zajęć techniką swobodnego tekstu[1]

  1. Przygotowanie do opracowania nowego materiału
  • Stworzenie sytuacji motywacyjnej.
  • Omówienie spraw organizacyjnych.
  1. Opracowanie nowego materiału.
  • Etap praktycznego działania – wykorzystanie przez uczniów posiadanych wiadomości i umiejętności.
  • Tworzenie własnych swobodnych tekstów.
  • Korzystanie z encyklopedii i słowników.
  • Konsultacje z nauczycielem.
  • Głośne odczytywanie tekstów.
  • Wybór najlepszego ( najciekawszego, najbardziej interesującego) tekstu, który w nagrodę umieszcza się w gazecie szkolnej.
  • Utrwalenie posiadanych wiadomości i umiejętności, uzupełnienie braków, przyswajanie nowego materiału.
  • Ćwiczenia w czytaniu głośnym i cichy, jednostkowym i zbiorowym.
  • Ćwiczenia redakcyjne – korekta tekstu pod względem ortograficznym, gramatycznym, stylistycznym, kompozycyjnym.
  • Ćwiczenia w pisaniu
  • Zrealizowanie konkretnego tematu programowego, jeśli wybrany tekst na to pozwala.
  • Poszerzenie tematyki swobodnego tekstu z wykorzystaniem dostępnych źródeł, zaplanowanie ćwiczeń poszukujących na dalsze etapy pracy – budowanie kompleksu zainteresowań.
  • Ocena i samoocena – w znaczeniu określenia, czy praca na lekcji przyniosła dzieciom zadowolenie i stwierdzenie, czego nowego się na tej lekcji nauczyły.
  • Zadanie pracy domowej, która może stanowić kontynuację ćwiczeń realizowanych w klasie lub w inny sposób nawiązywać do redagowanego tekstu.

Budowanie sytuacji motywującej:

  • Pisanie tekstów , które mogą być umieszczone w gazecie szkolnej.
  • Nawiązanie do realizowanej tematyki albo planowanych zadań, gdy termin „swobodny tekst” jest dzieciom znany.
  • Naturalna sytuacja związana z korespondencją międzyszkolną – obowiązek odpowiedzi na list.
  • Wyjście od osobistego zainteresowania nauczyciela nowymi uczniami.
  • Uczynienie punktem wyjścia wiersza poety, który inspiruje do własnej wypowiedzi.
  • Wykorzystanie przykładów japońskiej poezji haiku.

 

[1] M. Kościuszko, Freinetowskie Inspiracje nr 22, s. 16

Swobodna twórczość Część 3

Swobodny tekst jako podstawa edukacji językowej

Swobodny tekst to jedno z ogniw łańcucha, wzajemnie się zazębiających, opartych na swobodnej ekspresji. Nie jest on dla nauczyciela celem samym w sobie, służy osiąganiu wielu celów edukacyjnych: poznawczych, kształcących, diagnostycznych, twórczych, terapeutycznych.[1] Postaram się ukazać – nośnikiem jakich informacji są te cele.

         Walory poznawcze

Poprzez swobodny tekst wchodzimy w świat wewnętrznych przeżyć naszych uczniów. Stanowi on punkt wyjścia do realizacji różnorodnej tematyki programowej, poszerza wiedzą ucznia o świecie zewnętrznym.

         Walory kształcące[2]

Stanowią dobre przygotowanie do kształtowania ściśle określonych form wypowiedzi. Rozwija się mowa. Dziecko rozumie to, co słyszy i to, co czyta. Sprawniej się wypowiada. Ma mniej kłopotów z opanowaniem umiejętności ortograficznych i gramatycznych.

         Walory diagnostyczne

Na podstawie swobodnego tekstu łatwo rozpoznać zaległości i braki w opanowaniu materiału programowego. W naturalny sposób określamy poziom sprawności językowej dziecka, różnorodność zainteresowań oraz zakres posiadanych przez nie wiadomości i umiejętności.

     Walory terapeutyczne

Uczeń komunikując innym własne przeżycia, realizuje potrzebę kontaktu, znajduje pomoc w rozstrzyganiu swoich problemów, wyzwala się z niekorzystnych napięć psychicznych.

 

Swobodny tekst rodzi się pod wpływem przeżyć, nowych doświadczeń i odkryć, pod wpływem przygody, lektury lub filmu albo w wyniku różnych życiowych zdarzeń. Może on być doskonałym punktem wyjścia do dalszej swobodnej ekspresji teatralnej, pantomimicznej, plastycznej, technicznej, muzycznej, ruchowej.

 

[1] M. Kościuszko, Freinetowskie Inspiracje nr 22, s. 15

[2] M. Kędra, Freinetowskie Inspiracje nr 16, s. 25

Swobodna twórczość Część 2

Swobodna ekspresja w odniesieniu do płaszczyzny psychicznej i personalnej oraz płaszczyzny zmaterializowanych działań wyrażających emocje w kontekście pedagogiki C.Freineta

 

  1. Płaszczyzna analizowana w sensie procesu psychicznego

 

Psychologia Freineta to psychologia wrażliwości na świat rozumiana jako specyficzna sensytywność, ludzka właściwość odczuwania, odbierania świata w całej jego złożoności.
W swoim Zarysie psychologii Freinet tak mówi: „Dominująca, najgłębsza potrzeba ludzka, jaką odczuwa każde indywiduum, niezależnie od wieku i na każdym etapie rozwoju – to potrzeba ciągłego wzrastania, rozwoju, podnoszenia się, umacniania poczucia mocy życiowej, po to, by móc realizować w pełni swoje przeznaczenie życiowe.”[1]

Celestyn Freinet wyodrębnia trzy naturalne fazy rozwoju psychicznego, które trzeba uwzględniać nie tylko w pracy z każdym uczniem, ale i wówczas, gdy konstruuje się cały system oświatowy:

I faza – „szukanie po omacku” – poznawanie spontaniczne, nieukierunkowane, obejmuje głównie okres od narodzin dziecka, do początków wczesnej edukacji szkolnej.

II faza – „urządzanie się w otaczającym świecie” – dziecko mając już pewien zasób doświadczeń zaczyna po swojemu porządkować teren swojego życia i działania. Mechanizm uczenia się, przyswajania wiedzy, dochodzenie do praw i norm funkcjonujących w świecie opiera się na doświadczeniu, aktywnym i twórczym eksperymentowaniu, wychodzeniu poza dostarczone informacje.

III faza – dominuje praca-zabawa. Jest okresem dojrzewania jednostki do podstawowych zadań życiowych.

Za podstawowy warunek rozwoju i dojrzewania człowieka uważa Freinet głębokie zrozumienie i głęboki szacunek dla odrębności osobowości dziecka, jego potrzeb i dążeń oraz ciągłe odwoływanie się do jego spontanicznej aktywności.

  1. Płaszczyzna personalna

 

Nauczyciel pełni w koncepcji C. Freineta szczególną rolę, bowiem nie może być twórczej pracy bez twórczego nauczyciela inspirującego uczniów do tworzenia i działania. Taki nauczyciel jest osobą, która organizuje pracę, a także kontakty z otaczającym środowiskiem, wyzwala zainteresowania i pomysły uczniów, dostarcza im potrzebnych narzędzi, informacji, pomaga w rozwiązywaniu problemów, stwarza możliwości wyboru, podejmowania decyzji, rozbudza odwagę i wiarę we własne siły, a przede wszystkim przez swoje zaangażowanie, poprzez bycie z uczniem a nie obok niego, przez okazany szacunek dla wysiłków ucznia stwarza klimat poczucia bezpieczeństwa sprzyjający twórczej pracy. „Zejdź ze swej katedry – mówi C. Freinet – weź do ręki pożyteczne narzędzie, przygotujcie prasę do drukowania, nauczcie się cieszyć osiągnięciami dziecka, starajcie się być jednocześnie: robotnikiem, ogrodnikiem, technikiem, poetą. Nauczcie się na nowo śmiać, żyć i podlegać wzruszeniom. Stańcie się innymi ludźmi”[2]

Zdaniem Freineta w takich warunkach rodzi się prawdziwy autorytet i znaczenie nauczyciela jako animatora, partnera, doradcy, który potrafi stworzyć warunki sprzyjające procesowi pracy twórczej, w której sam uczestniczy. Dlatego zgodnie z ideą Freineta nauczyciel powinien być przez całe życie twórczy, stale szukać nowych sposobów,
a wówczas jego praca będzie wartościowa i skuteczna co pozwoli na osiąganie sukcesu przez niego i każde dziecko.

  1. Płaszczyzna zmaterializowanych działań wyrażających emocje

Freinet był nauczycielem praktykiem, stale poszukującym, doskonalącym się nieustannie. Takim, który dzieli się z innymi swoją wiedzą i doświadczeniami, korygującym popełnione błędy. Był nauczycielem – twórcą. Jego prace przetłumaczone przez Halinę Semenowicz, dostarczyły nam, polskim nauczycielom, bogate źródło wiedzy i form praktycznych tzw. techniki, które sprzyjają wywołaniu u uczniów motywacji do działania, są czynnikiem, który może dopomóc w stwarzaniu klimatu wychowawczego. Sam Freinet tak wypowiada się na ten temat: „Nie techniki się liczą, lecz klimat w zespole, atmosfera pracy, wzajemne stosunki między nauczycielem a uczniami, samymi nauczycielami
i samymi uczniami”[3], wspomagają one realizować oryginalną koncepcję nauczania
i wychowania.

[1] C. Freinet, O szkołę ludową, Ossolineum 1976, s. XXIII

[2] C. Freinet, O szkołę ludową, Ossolineum 1976, s. 108

[3] Jak wyżej

Swobodna twórczość Część 1

 Koncepcja C. Freineta wobec edukacji wyraża się w ścisłym związku między

środowiskiem życia dziecka i procesem edukacji, która przeniknięta jest ideą pracy umotywowanej. Odbywa się ona w warunkach indywidualnej i zbiorowej ekspresji, gdzie dziecko, które jest wolne i niepowtarzalne, znajduje się w centrum systemu edukacyjnego. Koncepcja uwzględnia:

  • wszechstronny rozwój każdego ucznia, jego potrzeby, możliwości,
  • obserwację i poznanie ucznia na tle jego warunków środowiskowych,
  • prawa człowieka,
  • szacunek dla odrębności i inności każdego ucznia,
  • uspołecznienie, otwartość, odczuwanie, przeżywanie, tworzenie,
  • uczenie i wychowanie oparte na:
  • dialogu i współpracy,
  • odpowiedzialności i tolerancji,
  • rozwijaniu wewnętrznej motywacji,
  • samodzielnych i grupowych doświadczeniach,
  • zespoleniu ekspresji osobistej ucznia z różnymi formami pracy indywidualnej
    i zespołowej.

 

  1. O swobodnej ekspresji

 

Ekspresja jest pojęciem wieloznacznym, pełni funkcję kształcąco – wychowawczą. Można ją rozumieć m. in. jako naturalny przejaw aktywności psychicznej, która rodzi się jako potrzeba wyrażania, komunikowania osobistych przeżyć i doznań. Jest potwierdzeniem własnej autentyczności, staje się nie tylko elementem emocjonalnym, ale również intelektualnym i czynnikiem współdziałania społecznego. Poprzez ekspresję – w takim rozumieniu – dziecko lepiej poznaje świat zewnętrzny wypowiadając samo siebie,
a jednocześnie uzewnętrznia się nawiązując kontakty ze środowiskiem. Ekspresja wiedzie również do wykształcenia nawyków postawy twórczej w stosunku do różnych dziedzin życia.

Zaspokajanie potrzeby ekspresji wymaga silnej motywacji, kompetencji i odporności na stres. Nie możemy też się jej uczyć, każdy zewnętrzny wzorzec prowadzi, bowiem do zahamowań, co uniemożliwia swobodną ekspresję. Można jedynie pomóc ją wyzwalać.

Różnorodne formy swobodnej ekspresji: artystyczna, praktyczna, słowna – włączone
w realizację zadań dydaktyczno – wychowawczych szkoły w zakresie różnych przedmiotów nauczania – mogą stać się w sprzyjających warunkach elementem rozwijającym wszystkie sfery osobowości ucznia.

Bardzo interesujące z punktu widzenia pedagogicznego wydaje się wyróżnienie pewnych charakterystycznych rodzajów ekspresji[1]:

  • spontanicznej, gdzie dziecko ulega potrzebie wyrażania się w czyjejś obecności bez bezpośredniego zwracania się do kogoś z obecnych,
  • ukierunkowanej, w której dziecko zwraca się do kogoś, szuka zrozumienia i aprobaty,
  • konformistycznej, gdzie to, na czym mu zależy, jest tym, czego od niego oczekują.
  1. Wojnar podkreśla, że „Ekspresja to niejako pierwszy etap postawy twórczej,
    a wszelkie wyzwalanie ekspresji jest jednocześnie wyzwalaniem postawy twórczej.”[2]

Badacze twórczości R. Gloton, C. Clero, uważają, iż twórcza ekspresja zależy od trzech podstawowych warunków:

  • motywacji wewnętrznej,
  • klimatu porozumienia i potrzeby wolności,
  • środowiska.[3]

W Cogito staramy się spełniać te warunki poprzez tzw. kanony (zajęcia pozalekcyjne) oraz na zajęciach edukacyjnych, podczas których dziecko ma możliwość wyboru zadania
i realizować je zgodnie z własnym tempem i indywidualnymi potrzebami.

 

[1] J.F. Boutonier, Formy ekspresji dziecka (w:) Psychologia dziecka od urodzenia do wieku młodzieńczego pod red. M. Debessea, Warszawa 1963, s. 169

[2] I. Wojnar, Perespektywy wychowawcze sztuki, Warszawa 1966, s. 252.

[3] Podaję za: R.Gloton, C.Clero, Twórcza aktywność dziecka, Warszawa 1985, s. 46.

Moje refleksje nad systemem wartości w pedagogice Celestyna Freineta część 2

 

Wiele miejsca C. Freinet poświęca wychowaniu moralnemu i obywatelskiemu. W artykule pt. „Wychowanie moralne i obywatelskie” pisze: „Przyjdzie nam ukształtować od nowa obywatela świadomego swych praw i obowiązków, który potrafi spełnić swą najistotniejszą rolę aktywnego członka społeczności demokratycznej.” Jakież to aktualne dla polskiego i nie tylko społeczeństwa, prawda?

  1. Freinet postuluje kształcenie wyrastające z życia. Zakłada, że trzeba dokonać wysiłku, aby zorganizować dzieciom środowisko normalne i bogate, zbliżone do tego, gdzie
    w przyszłości będą one rozwiązywać różne problemy, w którym dziecko przyzwyczai się działać jak człowiek i obywatel. Freinet uważa, że dwie ważne postawy człowieka – moralność i obywatelstwo – powinny się ze sobą pokrywać. Te postawy kształtują się
    w człowieku w codziennym życiu i nie przez mówienie o nich, lecz przez praktykowanie. „Moralności nie uczy się, lecz się ją przeżywa”- pisze Freinet. W podobnym sensie mówi o wolności i demokratycznym wychowaniu. Podkreśla, że moralność i wolność powinny rozwijać się w szkole w kierunku wzajemnej pomocy
    i współpracy. „Wolnego i myślącego człowieka można wychować ucząc go egzekwowania praw własnych i poszanowania dla praw innych”. Upieranie się przy tym, że można zmienić środowisko zaczynając od zmiany warunków życia, bez zmiany modelu wychowania jest groźną iluzją. Domaga się również ciągłości wychowawczej. Uważa,
    że małe dzieci w I etapie kształcenia rzeczywiście przygotowują się do życia, w starszych klasach coraz mniej, a powinno ono przecież trwać przez dalsze lata szkolne. Tymczasem szkoła nie zaspokaja i nie wykorzystuje możliwości uczniów w starszym wieku szkolnym, proponując im tylko naukę metodami tradycyjnymi, które nie zaspokajają ich potrzeb. Swoje rozważania na ten temat Freinet kończy takim sformułowaniem: „Działalność na rzecz demokracji, wolności i pokoju powinna być prowadzona we wszystkich dziedzinach niezmordowanie i przez wszystkich zwolenników sprawiedliwości i postępu”.

Inny problem poruszony w dziełach Freineta to głęboka troska o dzieci biedne, tzw. dzieci
z ludu. W jednym z artykułów pt. „I stało się światło” pisze tak: „Gdybyście tylko ojcowie rodzin, ożywieni dobrą wolą, zechcieli odważyć się na zrobienie dla swego potomstwa tego, co dobry rolnik czyni dla swych zwierząt, ogrodnik dla swych drzew owocowych (…). Państwo roztacza kontrolę gwarantującą spełnienie warunków higieny i zdrowia bydląt, a także udziela pomocy finansowej na niezbędne prace związane z modernizacją gospodarki. Czy wasze dzieci, które w przyszłości być może będą konstruktorami, wynalazcami i budowniczymi dnia jutrzejszego, nie zasługują na taką samą opiekę? Niech więc podniosą się głośne żądania na rzecz wychowania, aby w dziedzinie higieny i zdrowotności w szkole dokonano takich samych przemian, jakie przewidziane są dla fabryk, hodowli zwierząt czy urodzajnych sadów. Niech powstaną za sprawą rodziców komisje społeczne, w których zasiądą również nauczyciele, rodzice i posłowie dla zbadania obiektywnych potrzeb szkół, aby dziecku okazano takie same względy i taką samą troskliwość, z jakich korzystają inni”. „Wystarczy ograniczyć wydatki na inne cele, jak wojny
i obrócić je na korzyść życia
” – pisze Freinet. Z tym apelem zwrócił się do władz ponad pół wieku temu, a widzimy, że postulaty te są nadal aktualne.

Freinet wiele powiedział też na temat godności zawodu nauczyciela. Znamienne jego powiedzenia – „Nauczyciel nie jest kowalem łańcuchów, lecz siewcą pożywienia i światła”. „Zejdź z katedry i zawiń rękawy”. „Nie zgadzajcie się na powrót do służalczości szkolnej!” „Starajcie się zasłużyć na swoją wolność” – wyraźnie wskazują na postawę i styl pracy nauczycieli – wychowawców. Postulując postawę nauczyciela wolnego, zaangażowanego
i twórczego, przyjaciela dzieci i młodzieży, Freinet mówi: „Nie możecie wychowywać swych uczniów do budowania świata jutra, drzemiącego w ich marzeniach, jeśli sami przestaliście w te marzenia wierzyć. Nie możecie przygotowywać dzieci do życia, do którego straciliście zaufanie. Nie potraficie wskazać im właściwej drogi, jeśli sami siedzicie zmęczeni, zniechęceni i zagubieni na rozstaju dróg”. Sądzę, że warto wspólnie zastanowić się nad znaczeniem tych słów.

Kończąc swoje rozważania nad systemem wartości zaakcentowanym w pedagogicznej koncepcji Freineta, pragnę dodać, że nie wyczerpałam wszystkich moich przemyśleń.
A warto jaszcze zwrócić uwagę na takie wartości jak: pojęcie pracy, sprawiedliwości, pokoju, prawdy, solidarności i jak one są urzeczywistniane w proponowanych przez Freineta działaniach edukacyjnych. Sądzę, że warto wspólnie się zastanowić nad sposobami odkrywania z uczniami świata wartości oraz nad tym, jak myśleć i działać według wartości.

Dwóch wielkich i znaczących w moim życiu autorytetów – Jan Paweł II powiedział: „Moim laboratorium jest wiara” a C. Freinet: „Moim laboratorium jest dziecko”. Uważam, że w obu „laboratoriach” odkrywać możemy te wartości, które pozwolą ukierunkować nasze relacje
z innymi i ze światem.

Bibliografia:

  1. Freinet, Pisma wybrane, (w:) O szkołę ludową. tłum. Halina Semenowicz, Ossolineum, 1976.

Moje refleksje nad systemem wartości w pedagogice Celestyna Freineta część 1

Ogromne bogactwo przemyśleń, refleksji nad wychowaniem, kształceniem i egzystencją człowieka zawartych w „Pismach wybranych” C. Freineta, może nie tylko zainspirować nauczyciela do alternatywnej drogi edukacji dzieci i młodzieży, ale też wiele nauczyć
i pobudzić do autorefleksji. W działalności pedagogicznej i pisarskiej Freineta odkryć można takie zamierzenie. Wyraził to następująco: „Pragnę, aby przy lekturze moich przemyśleń zbudziły się w was wątpliwości, byście tak jak ja zawahali się na skrzyżowaniu dróg i razem
z tysiącami rodziców i wychowawców, którzy już przekroczyli linię zielonych świateł, weszli odważnie na drogę stopniowego przemyślenia postaw wychowania
”. I dalej: „postawiłem swój kamień sygnałowy. Wiem, że pokaże on drogę tym, którzy przyjdą po mnie”. Sądzę, że tak się stało. Minęło już wiele lat od śmierci Freineta, od rozpoczęcia przez niego uprawiania działalności pedagogicznej, a jego nowatorska praca oraz dorobek pedagogiczny ciągle są żywe i aktualne. Na temat „pedagogii” Freineta i jego osoby wiele się mówi i pisze, chociaż w moim odczuciu, ciągle za mało.

W mojej wieloletniej pracy jako animatora koncepcji pedagogicznej Freinet, niejednokrotnie spotkałam się z licznymi pytaniami ze strony nauczycieli. Pytania te dotyczyły nie tylko freinetowskiej koncepcji edukacyjnej, ale też i jego osoby. Pytania były różne np. „Skąd ta fascynacja francuskim pedagogiem, skoro mamy tyle wzorców osobowych wśród Polaków?” „Dlaczego Freinet, przecież to komunista, ateista?”. „To już przebrzmiała koncepcja!” Osoby, które zadawały te pytania zapewne niewiele przeczytały na temat freinetowskiego systemu kształcenia.

Prawie trzydziestoletnie zainteresowanie i ciągłe pogłębianie wiedzy m. in. na temat freinetowskich sposobów edukacyjnych pozwalają mi na stwierdzenie, że jest to koncepcja pedagogiczna ciągle żywa, świeża i ponadczasowa. Jest afirmacją człowieczeństwa jednostki, jej dążeń do samorealizacji w kontaktach z otaczającym światem, samorealizacji w rodzinie, w grupie rówieśniczej, w społeczeństwie. Pedagogika ta zwraca szczególną uwagę na wartości człowieczeństwa, drogę rozwoju już od momentu poczęcia aż po wiek starczy. Wskazuje na bariery życia blokujące rozwój jednostki w stawaniu się Człowiekiem,
a zaproponowane nauczycielom, rodzicom i społeczeństwu sposoby edukacyjne stawia
w centrum uwagi jako problemy nakłaniające do przemyśleń i wspólnych rozwiązań.

Jego niektóre myśli i sentencje zawarte w artykułach zamieszczonych w „Pismach wybranych” jak: „Gawędy Mateusza”, „Wychowanie moralne i obywatelskie”, „Niezmienne prawdy pedagogiczne”, czy „Metody naturalne w wychowaniu” itd. są dla mnie jako nauczyciela ważne np. „Jeśli nie staniecie się na nowo podobni do dzieci, nie wejdziecie do zaczarowanego królestwa pedagogiki”, „Moje ostrzeżenie nie jest wcale krytyką, lecz obroną prawdziwej modlitwy, podobnej do pobożnej, duchowej komunii, zalecanej przez Ewangelię, jest obroną muzyki i śpiewu, wyższym środkiem obcowania (…)”.

Sekwencje te i wiele innych cytuje Freinet w różnych miejscach w kontekście swoich przemyśleń i sugestii pedagogicznych, jest to jego droga życiowa, jego postawa wobec ludzi i świata.

W jednej z „Niezmiennych prawd” (nr 28), pisząc o warunkach odnowy wychowania w szkole, Freinet mówi o poszanowaniu godności osobistej ucznia jako człowieka. Uważa, że nie można wychowywać bez okazywania szacunku. Przytacza stare przysłowie, które zaleca w całości jako ważne i stanowiące pierwszy krok ku odnowie wychowania „Nie czyń drugiemu, co tobie niemiłe. Czyń to, co chciałbyś, aby tobie czynili”.

Człowiek, który jest najwyższą wartością wg Freineta i to, że staje się człowiekiem, czyli spełnieniem się w odniesieniu do samego siebie, otaczających go innych osób i szeroko pojętego otoczenia pozaludzkiego zajmuje znaczące miejsce w literaturze freinetowskiej. Zwracając się do nauczycieli i rodziców Freinet pisze: „Pomóżcie dziecku stawać się (…), lecz nie przez zakazy i nakazy, tylko przez dobry przykład, dobrze zorganizowaną, umotywowaną
i ciekawą pracę! W tym «stawaniu się Człowiekiem» ważne jest wasze wspomaganie, w którym starajcie się raczej przeżyć na nowo swoje dzieciństwo razem z dziećmi (uczniami). Wtedy zrozumiecie lepiej różnice wynikające z odmienności środowiska i wszystkie tragiczne wydarzenia, które tak okrutnie naruszają spokój współczesnych dzieci
”. „Korzystajcie z czasu farandoli – mówi Freinet do nauczycieli – aby iść razem z waszymi uczniami kawałek drogi i przejąć od nich trochę młodości, rozpędu i zapału”. „Utrzymujcie swych uczniów w harmonijnych grupach,
w których w razie potrzeby znajdą oparcie, korzystają z siły, jaką stanowią złączone dłonie
”.

Sądzę, że C. Freinet z racji głębokiej wiary w możliwości człowieka i z racji swej ogromnej wrażliwości na piękno natury i jej źródeł tkwiących w człowieku broni tych wartości, które przedłużają korzenie ludzkie. Stawia na wartości, które budują, rozwijają człowieka, a nie niszczą. Wprowadzając do swojej pracy nowoczesne techniki kształcenia Freinet pragnie przywrócić pierwszeństwo takim wartościom jak odczuwanie, przeżywanie, tworzenie, rozumienie, uspołecznienie, miłość i życie. Stara się podtrzymywać w uczniach chęć do pracy, prowokuje takie sytuacje, aby pozwolić uczniom mieć wątpliwości, pytać, prosić
o rady, wybierać, zaspokajając pragnienie wolności i życzliwości. C. Freinet wielokrotnie
podkreśla, że doświadczenia zdobywane w wolności, nawet wtedy, gdy są związane
z niebezpieczeństwem, kształtują ludzi zdolnych do pracy i do życia godnego człowieka. To niewola czyni nas bezsilnymi i biernymi.

 

 

Środowisko uczenia się

Szkoła powinna organizować dzieciom środowisko zbliżone do tego, gdzie w przyszłości będą musiały rozwiązywać różne problemy. Dlatego wybierając taką drogę warto kroczyć według „drogowskazów”, moje inspirowane są pedagogiką C. Freineta:

  1. Zamiast narzucać dziecku, przychodzącemu do szkoły, zainteresowania i myśli ludzi dorosłych, wychodźmy od swobodnej ekspresji we wszystkich dziedzinach, bowiem ma to wpływ na psychikę i świadome zachowanie się dzieci.
  2. Wychowanie szkolne należy uczynić naturalnym przedłużeniem życia rodzinnego, co pozwala dziecku lepiej zaadoptować się do nowych warunków. Funkcje życiowe przebiegają normalnie; świadome są odpowiedzialności, godności i człowieczeństwa.
  3. Przywracać równowagę układu nerwowego i wzbogacać osobowości poprzez różnorodne formy ekspresji artystycznej.
  4. Wprowadzać nowe nauczanie wyrastające z życia: żywa przyroda, przyroda oparta na doświadczeniach, historia oparta na wywiadach i poszukiwaniach, żywa matematyka.
  5. Stosować pracę zindywidualizowaną, która pobudza dzieci do brania na siebie odpowiedzialności.
  6. Pamiętać o wdrażaniu dzieci do przeprowadzania wywiadów, doświadczeń, eksperymentów. Które wyrabiają w dziecku przekonanie, że żadna prawda, żadna wiedza nie przyjdzie do niego gotowa z podręczników lub ust nauczyciela, że musi przejść przez sito jego własnego rozumowania. W ten sposób budzi się wśród uczniów niepokój społeczny i moralny, wątpliwości naukowe i humanistyczne. Pozwala to stworzyć z naszych dzieci, ludzi, którzy potrafią po ludzku zareagować w różnych sytuacjach przyszłego życia.